Government Cards 2026: भारत सरकारची 7 महत्त्वाची कार्ड्स आणि फायदे

भारत सरकारकडून नागरिकांसाठी शिक्षण, आरोग्य, सामाजिक सुरक्षा, कामगार कल्याण आणि शेती अशा विविध क्षेत्रांमध्ये अनेक योजना राबवल्या जातात. या योजनांचा लाभ घेण्यासाठी काही महत्त्वाची सरकारी कार्ड्स (Government Cards) आणि डिजिटल ओळखपत्रे उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत. या लेखात आपण भारत सरकारची 7 महत्त्वाची सरकारी कार्ड्स, त्यांचे फायदे, पात्रता आणि ऑनलाइन अर्ज करण्याची प्रक्रिया जाणून घेणार आहोत.

1. Academic Bank of Credits (ABC ID)

Academic Bank of Credits म्हणजेच ABC ही शिक्षण मंत्रालयाची डिजिटल व्यवस्था आहे. याद्वारे विद्यार्थ्यांनी मान्यताप्राप्त शैक्षणिक संस्थांमधून मिळवलेले शैक्षणिक क्रेडिट्स डिजिटल स्वरूपात साठवले आणि व्यवस्थापित केले जातात.

ABC ID चा संबंध APAAR ID शी जोडलेला आहे. विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक क्रेडिट्सची नोंद ठेवणे, क्रेडिट ट्रान्सफर आणि शिक्षणातील लवचिकता वाढवणे हा यामागील उद्देश आहे.

ABC ID चे फायदे:

• विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक क्रेडिट्सची डिजिटल नोंद ठेवता येते.
• पात्र संस्थांमधील क्रेडिट ट्रान्सफरची सुविधा मिळू शकते.
• शिक्षणामध्ये Multiple Entry आणि Multiple Exit व्यवस्थेला मदत होते.
• शैक्षणिक रेकॉर्ड डिजिटल स्वरूपात व्यवस्थापित करता येतात.

पात्रता: विद्यार्थी किंवा शिकणाऱ्या व्यक्तींना ABC सुविधेचा लाभ घेता येतो. मात्र क्रेडिट्सची नोंद संबंधित मान्यताप्राप्त संस्थेने ABC प्रणालीवर अपलोड केलेली असणे आवश्यक आहे.

ABC ID कसा तयार करावा?

1. ABC च्या अधिकृत पोर्टलला भेट द्या.
2. APAAR ID आणि DigiLocker संबंधित पर्याय वापरून लॉगिन किंवा नोंदणी करा.
3. विचारलेली माहिती तपासा आणि आवश्यक प्रक्रिया पूर्ण करा.
4. नोंदणी पूर्ण झाल्यानंतर उपलब्ध डिजिटल शैक्षणिक रेकॉर्ड तपासा.

अधिकृत वेबसाइट: https://abc.digilocker.gov.in/

2. ABHA Card (Ayushman Bharat Health Account)

ABHA म्हणजे Ayushman Bharat Health Account. हे भारत सरकारच्या Ayushman Bharat Digital Mission अंतर्गत तयार करण्यात आलेले डिजिटल हेल्थ अकाउंट आहे.

ABHA कार्डद्वारे नागरिकांना 14 अंकी विशिष्ट आरोग्य ओळख क्रमांक मिळतो. या क्रमांकाच्या मदतीने नागरिकांना त्यांचे डिजिटल आरोग्य रेकॉर्ड व्यवस्थापित करणे आणि संमतीनुसार संबंधित आरोग्य सेवा पुरवठादारांसोबत शेअर करणे शक्य होते.

ABHA Card चे फायदे:

• 14 अंकी डिजिटल हेल्थ आयडी मिळतो.
• उपलब्ध आरोग्य रेकॉर्ड डिजिटल स्वरूपात जोडता आणि पाहता येतात.
• लॅब रिपोर्ट्स, प्रिस्क्रिप्शन आणि इतर आरोग्य नोंदी व्यवस्थापित करता येतात.
• संमतीच्या आधारे आरोग्यविषयक माहिती संबंधित डॉक्टर किंवा आरोग्य संस्थेसोबत शेअर करता येते.

पात्रता: ABHA तयार करण्यासाठी नागरिकांना डिजिटल नोंदणीची सुविधा उपलब्ध आहे.

ABHA Card कसा तयार करावा?

1. ABHA च्या अधिकृत वेबसाइटला भेट द्या.
2. Create ABHA Number हा पर्याय निवडा.
3. उपलब्ध पर्यायानुसार आधार क्रमांक किंवा इतर मान्य पद्धतीने पडताळणी करा.
4. आवश्यक माहिती भरून OTP पडताळणी पूर्ण करा.
5. ABHA क्रमांक तयार झाल्यानंतर डिजिटल कार्ड डाउनलोड करा.

महत्त्वाची सूचना: ABHA कार्ड हे डिजिटल आरोग्य ओळखपत्र आहे. यामुळे स्वतःहून मोफत उपचार किंवा ₹5 लाखांचे आरोग्य विमा संरक्षण मिळत नाही. त्यासाठी आयुष्मान भारत PM-JAY ही स्वतंत्र योजना आहे.

अधिकृत वेबसाइट: https://abha.abdm.gov.in/

3. Ayushman Bharat Card (आयुष्मान भारत कार्ड)

आयुष्मान भारत प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना (AB PM-JAY) ही केंद्र सरकारची आरोग्य संरक्षण योजना आहे. या योजनेअंतर्गत पात्र कुटुंबांना रुग्णालयात दाखल होऊन उपचार घेण्यासाठी दरवर्षी प्रति कुटुंब ₹5 लाखांपर्यंत कॅशलेस आरोग्य संरक्षण दिले जाते.

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी पात्र लाभार्थ्यांकडे आयुष्मान कार्ड असणे आवश्यक आहे.

आयुष्मान कार्डचे फायदे:

• पात्र कुटुंबांना दरवर्षी ₹5 लाखांपर्यंत आरोग्य संरक्षण मिळते.
• योजनेशी संलग्न रुग्णालयांमध्ये पात्र उपचारांसाठी कॅशलेस सुविधा मिळते.
• रुग्णालयात दाखल होण्याशी संबंधित पात्र उपचारांचा खर्च योजनेत समाविष्ट असतो.
• कुटुंबातील पात्र सदस्यांना योजनेच्या नियमांनुसार लाभ घेता येतो.

पात्रता कोणाला आहे?

सर्व नागरिकांना हे कार्ड आपोआप मिळत नाही. सामान्य लाभार्थ्यांची पात्रता सरकारने निश्चित केलेल्या निकषांनुसार ठरते.

मात्र 70 वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त वय असलेल्या सर्व ज्येष्ठ नागरिकांना उत्पन्नाची अट न ठेवता आयुष्मान भारत PM-JAY अंतर्गत आरोग्य संरक्षणासाठी पात्रता देण्यात आली आहे.

आयुष्मान कार्ड कसे काढावे?

1. अधिकृत Beneficiary Portal ला भेट द्या.
2. मोबाइल क्रमांकाद्वारे लॉगिन करा.
3. आवश्यक राज्य, योजना आणि इतर माहिती निवडा.
4. आपले नाव लाभार्थी यादीत आहे का ते तपासा.
5. पात्र असल्यास आवश्यक e-KYC प्रक्रिया पूर्ण करा.
6. पडताळणी पूर्ण झाल्यानंतर आयुष्मान कार्ड डाउनलोड करा.

अधिकृत वेबसाइट: https://beneficiary.nha.gov.in/

हेल्पलाइन क्रमांक: 14555

4. e-Shram Card

e-Shram कार्ड हे असंघटित क्षेत्रात काम करणाऱ्या कामगारांसाठी केंद्र सरकारने सुरू केलेले डिजिटल ओळखपत्र आहे. कामगार आणि त्यांची माहिती एका राष्ट्रीय डेटाबेसमध्ये नोंदवणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

नोंदणी केल्यानंतर कामगाराला 12 अंकी Universal Account Number (UAN) दिला जातो.

e-Shram Card चे फायदे:

• असंघटित कामगारांची सरकारी डेटाबेसमध्ये नोंद होते.
• विविध सामाजिक सुरक्षा आणि कल्याणकारी योजनांचा लाभ पोहोचवण्यास मदत होते.
• स्थलांतरित कामगारांची माहिती उपलब्ध राहण्यास मदत होते.
• कामगारांना रोजगार आणि कौशल्यविकासाशी संबंधित सेवांशी जोडण्यास मदत होते.

पात्रता:

• असंघटित क्षेत्रात काम करणारे कामगार.
• वय किमान 16 वर्षे असणे आवश्यक.
• EPFO किंवा ESIC चे सदस्य नसलेल्या असंघटित कामगारांसाठी ही नोंदणी आहे.
• अधिकृत निकषांनुसार पात्रता तपासली जाते.

आवश्यक कागदपत्रे:

• आधार कार्ड.
• आधारशी लिंक असलेला मोबाइल क्रमांक.
• बँक खात्याची माहिती.

e-Shram Card कसे काढावे?

1. e-Shram च्या अधिकृत वेबसाइटला भेट द्या.
2. Register on e-Shram हा पर्याय निवडा.
3. आधारशी लिंक असलेला मोबाइल क्रमांक टाका.
4. OTP पडताळणी पूर्ण करा.
5. वैयक्तिक माहिती, व्यवसाय आणि बँक खात्याची माहिती भरा.
6. नोंदणी पूर्ण झाल्यानंतर UAN कार्ड डाउनलोड करा.

महत्त्वाचे: e-Shram नोंदणी पूर्णपणे मोफत आहे. कार्डची मुदत संपत नाही आणि दरवर्षी नूतनीकरण करण्याची आवश्यकता नाही. मात्र वैयक्तिक माहिती अद्ययावत ठेवणे फायदेशीर आहे. केवळ e-Shram कार्ड असल्यामुळे प्रत्येक सरकारी योजनेचा आर्थिक लाभ आपोआप मिळत नाही.

अधिकृत वेबसाइट: https://eshram.gov.in/

5. प्रधानमंत्री श्रम योगी मानधन योजना (PM-SYM)

प्रधानमंत्री श्रम योगी मानधन योजना ही असंघटित क्षेत्रातील कामगारांसाठी सुरू करण्यात आलेली ऐच्छिक आणि योगदानावर आधारित पेन्शन योजना आहे.

या योजनेत पात्र कामगार वयाच्या 60 वर्षांनंतर दरमहा ₹3,000 निश्चित पेन्शन मिळवू शकतात. यासाठी लाभार्थ्याला वयानुसार दरमहा ठरावीक रक्कम जमा करावी लागते आणि केंद्र सरकारकडूनही समान रकमेचे योगदान दिले जाते.

योजनेचे फायदे:

• वयाची 60 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर दरमहा ₹3,000 पेन्शन मिळते.
• लाभार्थ्याच्या योगदानाइतकेच योगदान केंद्र सरकारकडून दिले जाते.
• लाभार्थ्याच्या मृत्यूनंतर नियमानुसार पती किंवा पत्नीला 50% कुटुंब पेन्शन मिळू शकते.

पात्रता:

• अर्जदाराचे वय 18 ते 40 वर्षे असावे.
• मासिक उत्पन्न ₹15,000 किंवा त्यापेक्षा कमी असावे.
• अर्जदार असंघटित क्षेत्रातील कामगार असावा.
• EPFO, ESIC किंवा केंद्र सरकारच्या योगदानासह NPS अंतर्गत सदस्य नसावा.
• अर्जदार आयकरदाता नसावा.

मासिक योगदान किती भरावे लागते?

या योजनेतील मासिक योगदान अर्जदाराच्या प्रवेश वयानुसार ठरते. साधारणपणे ते ₹55 ते ₹200 दरम्यान असते. सरकारकडूनही लाभार्थ्याच्या योगदानाइतकीच रक्कम जमा केली जाते.

PM-SYM योजनेत नोंदणी कशी करावी?

1. जवळच्या Common Service Centre (CSC) केंद्राला भेट द्या.
2. आधार कार्ड आणि बँक खात्याची माहिती सोबत ठेवा.
3. PM-SYM योजनेसाठी नोंदणीची विनंती करा.
4. वय आणि पात्रतेची पडताळणी पूर्ण करा.
5. आवश्यक योगदान आणि ऑटो-डेबिटची प्रक्रिया पूर्ण करा.
6. नोंदणी पूर्ण झाल्यानंतर योजनेची माहिती आणि पेन्शन खाते तपासा.

महत्त्वाचे: PM-SYM ही e-Shram पेक्षा वेगळी पेन्शन योजना आहे. e-Shram कार्ड काढल्याने PM-SYM मध्ये आपोआप नोंदणी होत नाही. या योजनेसाठी स्वतंत्र नोंदणी करावी लागते.

अधिकृत वेबसाइट: https://maandhan.in/

6. Labour Card (बांधकाम कामगार कार्ड)

महाराष्ट्रातील बांधकाम क्षेत्रात काम करणाऱ्या पात्र कामगारांसाठी महाराष्ट्र इमारत व इतर बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळामार्फत नोंदणीची सुविधा उपलब्ध आहे. या नोंदणीला सामान्यतः Labour Card किंवा बांधकाम कामगार कार्ड असे म्हटले जाते.

या मंडळामार्फत नोंदणीकृत आणि सक्रिय सदस्य असलेल्या बांधकाम कामगारांना विविध कल्याणकारी योजनांचा लाभ मिळू शकतो.

Labour Card चे फायदे:

• पात्र कामगारांच्या मुलांना शैक्षणिक सहाय्य मिळू शकते.
• विवाहासाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना उपलब्ध आहेत.
• आरोग्यविषयक सहाय्याच्या योजना उपलब्ध आहेत.
• सामाजिक सुरक्षा आणि आर्थिक मदतीच्या योजनांचा लाभ मिळू शकतो.
• मंडळाच्या नियमांनुसार इतर कल्याणकारी योजनांसाठी अर्ज करता येतो.

पात्रता:

• कामगाराचे वय 18 ते 60 वर्षे असावे.
• मागील 12 महिन्यांत किमान 90 दिवस बांधकाम क्षेत्रात काम केलेले असावे.
• महाराष्ट्रातील संबंधित मंडळाच्या नोंदणीच्या अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

आवश्यक कागदपत्रे:

• वयाचा पुरावा.
• 90 दिवस काम केल्याचे प्रमाणपत्र.
• रहिवासी पुरावा.
• ओळखपत्र.
• पासपोर्ट आकाराचे फोटो.
• आधार कार्ड आणि आवश्यक इतर माहिती.

Labour Card साठी अर्ज कसा करावा?

1. महाराष्ट्र बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळाच्या अधिकृत वेबसाइटला भेट द्या.
2. Workers Registration हा पर्याय निवडा.
3. पात्रतेची माहिती तपासा.
4. आवश्यक नोंदणी फॉर्म आणि कागदपत्रे सादर करा.
5. 90 दिवस काम केल्याचे प्रमाणपत्र आणि इतर आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करा.
6. अर्जाची पडताळणी पूर्ण झाल्यानंतर नोंदणीची स्थिती तपासा.

महत्त्वाचे: या मंडळाची नोंदणी सामान्यतः एक वर्षासाठी वैध असते आणि दरवर्षी नूतनीकरण करावे लागते. नूतनीकरणासाठीही कामाचे प्रमाणपत्र आवश्यक असू शकते. नोंदणी किंवा नूतनीकरण शुल्काबाबत अर्ज करण्यापूर्वी अधिकृत वेबसाइटवरील नवीन सूचना तपासा.

अधिकृत वेबसाइट: https://mahabocw.in/

7. Farmer ID (शेतकरी ओळखपत्र)

Farmer ID म्हणजे शेतकऱ्यांसाठी तयार करण्यात आलेली डिजिटल ओळख. महाराष्ट्रात AgriStack अंतर्गत शेतकऱ्यांची माहिती, जमीन आणि शेतीशी संबंधित तपशील डिजिटल स्वरूपात जोडण्याची प्रक्रिया सुरू आहे.

महाराष्ट्रातील MahaDBT Farmer Portal वर कृषी योजनांचा लाभ घेण्यासाठी AgriStack Farmer ID आवश्यक असल्याची सूचना देण्यात आली आहे.

Farmer ID चे फायदे:

• शेतकऱ्यांची डिजिटल ओळख तयार होते.
• जमिनीची माहिती आणि शेतकऱ्याचा तपशील जोडता येतो.
• कृषी योजनांसाठी अर्ज करताना ओळख पडताळणीस मदत होते.
• MahaDBT वरील कृषी योजनांच्या अर्ज प्रक्रियेत Farmer ID वापरता येतो.

पात्रता: शेतकरी आणि संबंधित जमीनधारकांची माहिती AgriStack प्रणालीमध्ये नोंदवण्याची प्रक्रिया उपलब्ध आहे. जमिनीची माहिती असलेल्या सर्व गावांतील जमीन तपशील Farmer ID शी लिंक करणे आवश्यक आहे.

Farmer ID कसा तयार करावा?

1. जवळच्या Common Service Centre (CSC) म्हणजेच नागरी सुविधा केंद्राला भेट द्या.
2. आधार कार्ड आणि आधारशी लिंक असलेला मोबाइल क्रमांक सोबत ठेवा.
3. AgriStack अंतर्गत Farmer ID तयार करण्याची विनंती करा.
4. आवश्यक आधार पडताळणी आणि जमीनविषयक माहितीची प्रक्रिया पूर्ण करा.
5. Farmer ID तयार झाल्यानंतर तो सुरक्षित ठेवा.
6. MahaDBT Farmer Portal वर Farmer ID वापरून लॉगिन करा.

महत्त्वाचे: Farmer ID आणि Kisan Credit Card (KCC) ही दोन वेगवेगळी ओळखपत्रे आहेत. Farmer ID हे शेतकऱ्याची डिजिटल ओळख आणि जमीनविषयक माहिती जोडण्यासाठी आहे, तर KCC हे शेतीसाठी कर्ज सुविधा मिळवण्याशी संबंधित आहे.

अधिकृत वेबसाइट: https://mahadbt.maharashtra.gov.in/Farmer/

महत्त्वाच्या वेबसाइट्स

कार्ड / योजना	अधिकृत वेबसाइट
ABC ID	https://abc.digilocker.gov.in/
ABHA Card	https://abha.abdm.gov.in/
Ayushman Card	https://beneficiary.nha.gov.in/
e-Shram Card	https://eshram.gov.in/
PM-SYM योजना	https://maandhan.in/
Labour Card	https://mahabocw.in/
Farmer ID	https://mahadbt.maharashtra.gov.in/Farmer/

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्र.1: भारत सरकारची ही 7 कार्ड्स कोणती आहेत?

उत्तर: ABC ID, ABHA Card, Ayushman Bharat Card, e-Shram Card, प्रधानमंत्री श्रम योगी मानधन योजना, Labour Card आणि Farmer ID ही सात कार्ड्स किंवा डिजिटल नोंदणी सुविधा आहेत.

प्र.2: e-Shram कार्ड काढण्यासाठी पैसे लागतात का?

उत्तर: नाही. e-Shram पोर्टलवर नोंदणी पूर्णपणे मोफत आहे. कार्डचे नूतनीकरणही करावे लागत नाही.

प्र.3: ABHA कार्ड आणि आयुष्मान कार्ड एकच आहे का?

उत्तर: नाही. ABHA कार्ड हे डिजिटल आरोग्य ओळखपत्र आहे, तर आयुष्मान भारत कार्ड हे पात्र लाभार्थ्यांना PM-JAY अंतर्गत आरोग्य संरक्षण मिळवण्यासाठी वापरले जाते.

प्र.4: e-Shram कार्ड काढल्यावर ₹3,000 पेन्शन मिळते का?

उत्तर: नाही. ₹3,000 मासिक पेन्शन ही PM-SYM योजनेअंतर्गत वयाची 60 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर पात्र लाभार्थ्यांना मिळते. त्यासाठी स्वतंत्र नोंदणी आणि योगदान आवश्यक आहे.

प्र.5: Labour Card कोणाला काढता येते?

उत्तर: महाराष्ट्रात 18 ते 60 वयोगटातील आणि मागील 12 महिन्यांत किमान 90 दिवस बांधकाम क्षेत्रात काम केलेल्या पात्र कामगारांना मंडळाच्या नियमांनुसार नोंदणी करता येते.

प्र.6: Farmer ID आणि Kisan Credit Card एकच आहे का?

उत्तर: नाही. Farmer ID हे शेतकऱ्याचे डिजिटल ओळखपत्र आहे, तर Kisan Credit Card हे शेतीसाठी बँकेकडून कर्ज सुविधा मिळवण्याचे कार्ड आहे.

निष्कर्ष (Conclusion)

भारत सरकारच्या या सात कार्ड्स आणि डिजिटल नोंदणी सुविधांचा उद्देश नागरिकांना शिक्षण, आरोग्य, पेन्शन, कामगार कल्याण आणि शेतीशी संबंधित योजनांचा लाभ मिळवून देणे हा आहे. मात्र प्रत्येक कार्डासाठी पात्रता, कागदपत्रे आणि अर्ज प्रक्रिया वेगवेगळी आहे.

त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी संबंधित योजनेची पात्रता तपासा आणि फक्त अधिकृत सरकारी वेबसाइट किंवा CSC केंद्राच्या माध्यमातूनच नोंदणी करा.

डिस्क्लेमर (Disclaimer)

या लेखातील माहिती नागरिकांच्या मार्गदर्शनासाठी दिली आहे. विविध योजनांचे नियम, पात्रता, लाभ आणि अर्ज प्रक्रिया वेळोवेळी बदलू शकतात. अर्ज करण्यापूर्वी संबंधित अधिकृत वेबसाइटवरील नवीन सूचना तपासाव्यात.

अशाच नवीन नोकरीच्या भरती आणि करिअर अपडेट्ससाठी JobDukan वेबसाइटला नियमित भेट देत रहा.